Meer gas? Goed idee. Of elektriciteit gewonnen uit zon en wind. Het milieu houdt de scheepvaart in zijn greep, want het aandeel ervan in de luchtvervuiling is niet gering. De roep om verduurzaming is groot. Wat betekent in dit licht de stikstofnorm die per 2021 in de ons omringende wateren van kracht wordt?

Sander den Heijer, expert op het gebied van regelgeving en beleid voor milieu en klimaat in de scheepvaart, kent als voormalig scheepsofficier en -werktuigkundige het onderwerp van de praktische en technische kant. Het kan geen kwaad, denkt hij, weer eens wat zaken op een rij te zetten, want er heersen nogal wat misverstanden. Wat bijvoorbeeld? ‘Denk alleen al aan milieu en klimaat. Die worden vaak op een hoop gegooid.’

Milieu en klimaat zijn niet hetzelfde?

‘Nee, en het onderscheid is niet onbelangrijk. Bijvoorbeeld als het gaat over de schadelijkheid van scheepsdiesel. Stoffen die vrijkomen bij de verbranding daarvan zijn grofweg zwaveloxide (SOx), stikstofoxide (NOx), fijnstof (PM) en koolstofdioxide (CO2). De eerste drie, SOx, NOx en PM, hebben invloed op ons milieu, onze leefomgeving. Ze vervuilen de lucht – in bepaalde verhoudingen – en zijn slecht voor onze gezondheid. CO2 daarentegen levert niet direct schade voor de leefomgeving op. Het is net als onder andere methaan en lachgas een broeikasgas. Broeikasgassen dragen bij aan het vasthouden van warmte in de atmosfeer, wat invloed heeft op ons weer en daarmee op ons klimaat; het gemiddelde weer over een periode van dertig jaar.’

Hoe staat de zeevaart ervoor?

‘Het gaat de goede kant op, alleen veel te langzaam. De uitstoot van zwavel is inmiddels flink teruggedrongen, zeker op de Noordzee. Dat kon relatief eenvoudig met het gebruik van andere brandstof of door nabehandeling van uitlaatgassen. Met stikstof wordt het al moeilijker, maar verreweg de grootste opgave zal toch worden het terugdringen van de CO2-uitstoot. Daar mogen in de Nederlandse Greendeal dan mooie ambities over zijn uitgesproken, er geldt nog geen enkele harde afspraak of regel voor.’

Vertel over de nieuwe stikstofnorm. Wat houdt die in?

‘De nieuwe norm is een aanscherping van een bestaande norm en houdt in dat per 1 januari 2021 nieuw te bouwen schepen die langer zijn dan 24 meter en die gaan varen in de Noord- en Oostzee, moeten voldoen aan de IMO Tier III eisen voor NOx. Dat betekent een uitstootreductie van zeventig procent ten opzichte van Tier II. Tot nu toe golden die eisen alleen voor de wateren rond Noord-Amerika. Noord-Europa is het tweede stikstofcontrolegebied waar IMO Tier III van kracht wordt.’

Voor wie is de norm belangrijk?

‘Vooral motorenbouwers, leveranciers van nabehandelingssystemen, scheepswerven en scheepseigenaren krijgen ermee te maken, omdat zij moeten investeren in nieuwe technologie. Zij zullen moeten overstappen op schonere motoren, zoals LNG-motoren, óf de uitlaatgassen van hun dieselmotor moeten nabehandelen. Bijvoorbeeld met een SCR-systeem, dus een katalysator. De verandering vraagt een flinke aanpassing in het ontwerp van nieuwe schepen.’

Hoe wordt de NOx-norm gehandhaafd?

‘Dat is puur een papieren kwestie. Er kan alleen worden gekeken of het schip de juiste certificaten heeft en of de nabehandelingsapparatuur bij het binnenvaren van het controlegebied is ingeschakeld. Het daadwerkelijk meten van NOx zou veel beter zijn, maar daarin voorziet de regelgeving niet. Het is heel anders dan bij zwavel. Daarvan wordt de uitstoot met snuffelaars in vliegtuigjes gemeten of zoals in Rotterdam met snuffelpalen, waarna er controle is aan boord.’

Wat levert de nieuwe norm op?

‘Om te beginnen is het een heidens karwei voor de landen rond de Noord- en Oostzee om op één lijn te komen en alle papierwerk voor de aanvraag rond te krijgen. Het is ook een grote stap. Maar je moet het in perspectief zien. De norm geldt voor schepen waarvan de kiel vanaf 2021 wordt gelegd, dus niet voor bestaande schepen. Het is paradoxaal, maar dit zou in het slechtste geval juist kunnen leiden tot een toename van oude schepen op de Noord- en Oostzee.  Je zult ook zien dat er eind dit jaar een heleboel kielen zullen worden gelegd voor schepen die in praktijk pas later zullen worden afgebouwd.’

Wat zouden we dan moeten doen?

‘De IMO (International Maritime Organization, red.) biedt voor NOx een goed doortimmerd raamwerk. Lidstaten kunnen daar gebruik van maken door zelf een zogenoemde Emission Controlled Area (ECA, voor stikstof NECA) in te stellen waar de norm geldt’, vertelt Den Heijer.

‘Zo hoeven we zelf het wiel niet uit te vinden. De Verenigde Staten en Noord-Europa hebben het voortouw genomen bij NOx IMO Tier III. Je mag hopen dat andere landen volgen. Maar wil je de uitstoot van NOx in de NECA sneller terugdringen dan de twintig jaar die het nu gaat duren, dan moet je toch kijken naar een verplichting voor bestaande schepen, eventueel gecombineerd met het continu meten van de uitstoot. In internationaal overleg natuurlijk.’

Vijf misverstanden over stikstof

1) Stikstof is slecht voor het milieu.

Niet per definitie. De lucht bestaat voor bijna tachtig procent uit stikstof. Planten hebben het nodig om te groeien. Alleen te veel is niet goed.

2) Vanaf 2021 gaan alle schepen op de Noord- en Oostzee minder stikstof uitstoten.

Jammer genoeg niet. Aan de uitstoot van bestaande schepen verandert helemaal niets. Alleen nieuw te bouwen schepen moeten vanaf 2021 aan de eisen voldoen.

3) Door het gebruik van een ander soort brandstof kun je makkelijk minder NOx uitstoten.

Zo eenvoudig is het helaas niet. Stikstof wordt gevormd bij het verbrandingsproces in de motor en er bestaat niet zoiets als een laagstikstoffelijke brandstof, zoals er wel laagzwavelige brandstof bestaat. Je hebt echt andere soorten brandstof nodig, zoals LNG, of een nabehandeling van uitlaatgassen.

4) Pas de laatste tijd is er aandacht voor stikstof.

Nee hoor. De eerste norm voor de scheepvaart dateert al van twintig jaar geleden. Stikstof is recent alleen extra in het nieuws vanwege de discussie op nationaal niveau.

5) Slow-steaming reduceert de uitstoot van NOx.

Dat geldt wel voor CO2 en SOx, maar kun je voor NOx niet zo eenvoudig stellen. Bij een lagere temperatuur van de motor is er juist vaak meer uitstoot van NOx.