Het Britse Lagerhuis is geschorst (‘prorogated’) tot medio oktober, als koningin Elizabeth haar Troonrede houdt voor het nieuwe dienstjaar. Op de laatste zitting van het Lagerhuis, maandagavond, werd bepaald dat er voor de uittredingsdatum van 31 oktober in het Verenigd Koninkrijk geen nieuwe verkiezingen worden gehouden. Het werd de zoveelste bittere stemming voor premier Boris Johnson, die de komende maand, zonder dat hinderlijke parlement, mag gaan uitzoeken hoe het verder moet met de Brexit.

Grensloos Ierland

Johnson zint nu op de volgende plannen:

  • Hij wil met de Europese Unie een akkoord uitonderhandelen over geruisloze uittreding, met inbegrip van een grensloos Iers eiland. De Europese Commissie heeft er keer op keer op gewezen dat er niet meer in zit dan de ‘backstop’, een situatie aan de grens tussen Ierland en Noord-Ierland, waarbij de slagbomen niet meteen hermetisch dichtgaan, maar er wel maatregelen worden genomen om de nieuwe EU-buitengrens te handhaven.
  • Johnson kan het ontslag van zijn kabinet indienen bij de koningin. Dit is een optie die de premier serieus overweegt om in elk geval vervroegde verkiezingen af te dwingen, zij het dus niet vóór de Brexit-datum, want dat heeft het parlement nog net weten te verhinderen. Een aftreden van zijn kabinet maakt de ruimte vrij voor een tussenregering onder leiding van, vermoedelijk, oppositieleider Jeremy Corbyn, of wellicht een zakenkabinet dat de in de laatste jaren ontstane chaos moet oplossen en een behoorlijke begroting voorbereidt.
  • Johnson kan weigeren het Brexit-proces nogmaals uit te stellen, een voorwaarde die het Lagerhuis hem wel heeft opgelegd indien hij niet in staat mocht zijn een behoorlijk scheidingsakkoord met de EU overeen te komen.
  • Maar Johnson wacht in dat geval zonder twijfel medio oktober een motie van wantrouwen, die hij niet overleeft. Dan treden dus de punten 2 en/of 3 in werking.

Douane-unie?

De oppositie tegen Johnson heeft de mogelijkheid weer eens geopperd van een douane-unie met de Europese Unie, om het backstopprobleem te ondervangen. Dat houdt in dat het VK gewoon blijft meedraaien in het vrije verkeer van mensen, goederen en geld in de EU, maar daarbij wel de in Brussel en Straatsburg overeengekomen regels in acht moet nemen. Het komt er min of meer op neer dat het land toetreedt tot de EFTA, of in goed Nederlands de EVA, de Europese verdragsassociatie.

Daarmee zou het VK de rijen sluiten met Noorwegen en Zwitserland en met kleinere landen als IJsland en Liechtenstein. Deze landen voelen zich in die constructie perfect thuis en ondervinden in het grensverkeer met de EU-lidstaten geen enkel probleem. Sterker nog, landen als Zwitserland en Noorwegen hebben zelf invloed op de besluitvorming in de Unie, omdat ze bij belangrijke besluiten worden geconsulteerd. Maar het is niet te verwachten dat de geharnaste Brexiteers, zoals Johnson, zich in die rol willen schikken.

Verder uitstel?

Wat gebeurt er nu in het VK? Wie het weet mag het zeggen. Een waarschijnlijk schema der gebeurtenissen kan alle vormen aannemen. Daarbij hangt het ook af van de vraag of de EU, waarvan de Raad van Ministers eveneens medio oktober weer bijeenkomt, de Britten überhaupt nog een verder uitstel tot bijvoorbeeld eind januari wil verlenen. Hiermee dienen alle resterende 27 lidstaten in te stemmen.

Natuurlijk zijn intussen de onvrijwillig op reces gestuurde Lagerhuisleden in hun kiesdistricten hun campagnes begonnen voor verkiezingen die in de loop van het jaar waarschijnlijk wel zullen worden gehouden. Een deel van de leden van de Conservatieve Partij die door Johnson uit de partij zijn gezet, zal op eigen kracht, of bijvoorbeeld onder het vaandel van de Liberaal-Democraten, trachten in hun district een meerderheid te behalen. Daarmee loopt Johnson de kans dat bij nieuwe verkiezingen zijn, nu in het parlement al aanzienlijk geslonken achterban, verder terugloopt.

Onwaardige vertoning

De laatste vergadering vóór het Lagerhuis-reces aanbrak, eindigde in chaos. Een deel van de leden had A4-tjes meegebracht met de simpele tekst ‘silenced’ (‘het zwijgen opgelegd’). De speaker, ofwel Lagerhuis-voorzitter John Bercow, bekend van de woorden ‘order, order!’, kondigde aan eind oktober zijn iets verhoogde zetel te ontruimen. Het was een, ondanks Bercow, de zichzelf noemende ‘oudste parlementaire democratie ter wereld’ onwaardige vertoning.

Wat opvalt is dat de Britten, bij gebrek aan voldoende geschreven staatsrecht, niet in staat zijn zaken als een uittreding uit de Europese Unie ordelijk gestalte te geven. Het Nederlandse parlement kent een voortreffelijk reglement voor de interne huishouding en zou nooit toestaan voor een vijftal weken ontbonden te worden als dat het zittende kabinet even gunstig mocht uitkomen.

Tweede Kamer bepaalt eigen agenda

De Tweede Kamer bepaalt haar eigen werkzaamheden en het ‘Vak K’ heeft zich daaraan maar te houden. Maar in het Verenigd Koninkrijk kunnen parlementaire processen, zoals de laatste jaren is gebleken, gruwelijk uit de hand lopen. ‘Twee hoeraatjes voor de democratie’, riep Winston Churchill ooit. ‘Twee is wel genoeg.’ Van democratie onder Johnson is, vinden veel Britse waarnemers van het schouwspel in Westminster, eigenlijk nauwelijks meer sprake.