Als de Engelse premier Theresa May in haar bekende Jaguar XJ op de Renault van EU-onderhandelaar Michael Barnier af zou rijden, dan was de Fransman in de greppel beland. Na maanden van dreigende taal richting het Verenigd Koninkrijk is het namelijk de Europese Unie die buigt.

De 27 EU-leiders spraken de afgelopen maanden over een deadline. EU-voorzitter Donald Tusk noemde het ‘het moment van de waarheid’. In oktober op de speciale Brexit-top in Brussel zou er een deal moeten komen met Groot-Brittannië over de Brexit. Als er geen akkoord kwam, zou een harde Brexit onvermijdelijk zijn.

De tijd dringt immers. Eind maart 2019 verlaat het Verenigd Koninkrijk de Europese Unie. Het bereiken van een akkoord in het najaar werd als noodzakelijk gezien omdat er dan nog voldoende tijd was voor de Britse en Europese parlementen om het akkoord te ratificeren.

Brextra

Ondanks de harde taal was het uiteindelijk de EU die een harde botsing voorkwam. May wil of kan niet wat de EU wil. De leiders van de diverse landen gaven daarom Brexit-onderhandelaar Michel Barnier meer tijd om met het Verenigd Koninkrijk een akkoord te bereiken.

Mogelijk wordt de overgangsperiode verlengd, Brextra noemen de Britten het al. Een volgende top is nog niet gepland. Pas als Barnier laat weten dat er over concrete zaken te praten is, zal een speciale top gepland worden.

De EU-leiders stelden zich lang hard op. Zo werd het Chequers-plan van May in september verworpen. De Britse regeringsleidster pleitte destijds op de EU-top in Salzburg voor een plan waarbij haar land nauw verbonden zou blijven met de EU.

May wilde vrijhandel met de EU voor goederen. Ook wilde ze vasthouden aan veel EU-regels, maar zonder vrij verkeer van personen. Ze kreeg geen steun van de EU-leiders, die niet wilden dat het VK wel de lusten en niet de lasten van de Brexit draagt.

May onder vuur

De EU-leiders hoopten dat May een stap in hun richting zou doen. Maar als de premier dat al wil, dan kan ze dat niet. In eigen land ligt ze namelijk onder vuur. De Brexit is in Londen verworden tot politieke strijd.

Enerzijds heb je de hardliners, die een harde Brexit willen. Er mag wel een deal met de EU komen, zolang de banden niet stevig zijn. De hardliners worden aangevoerd door de Britse oud-minister Boris Johnson, een van de boegbeelden van de campagne om de EU te verlaten.

Ook moet May de Britse Labour-partij tevreden zien te houden. Deze oppositiepartij stelt dat ze tegen elke regeling over de Brexit zal stemmen die niet aan alle zes de eisen van de partij voldoet. Zo eist de partij dat een regeling garandeert dat de voordelen die het land van het EU-lidmaatschap heeft, niet verloren gaan. En de partij eist dat alle regio’s of onderdelen van het Verenigd Koninkrijk ermee kunnen instemmen.

Nuance

May, zelf partijleider van de Conservatieven, was eerst voor een harde lijn, maar liet zich beïnvloeden door topambtenaar Oliver Robbins, die de nuance zoekt. De BBC noemde hem al de ‘real Brexit secretary’.

Hij had voorheen de dagelijkse leiding over het ‘Department for Exiting the European Union’, maar werkt inmiddels in een andere functie nauwer met de premier samen. Hij geeft formeel en informeel advies over het vertrek uit de EU en pleit voor een zachtere lijn.

En dan is er nog de Britse denktank Institute of Economic Affairs. De IEA presenteerde in september het zogenoemde Plan+. May zou een agressievere strategie bij de onderhandelingen moeten voeren. Ook zouden handelsbesprekingen met landen over de hele wereld geopend moeten worden.

Nieuw referendum

Kortom: May staat van alle kanten onder druk en dat helpt niet om met de EU tot overeenstemming te komen. Een noodoplossing zou een nieuw referendum zijn. 500.000 mensen gingen afgelopen weekend de straat op om daarvoor te pleiten. May is tegenstander, ze noemt het verraad van de democratie. Binnen haar partij zijn ook voorstanders.

De kans dat voor het struikelblok (de Ierse kwestie) een oplossing gevonden wordt die iedereen kan bekoren, is miniem. Wat moet er met Noord-Ierland gebeuren als het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie stapt? De Europese Unie en Ierland zijn voor een regeling waarbij Noord-Ierland binnen de vrijhandelszone van de EU blijft.

Dat zou betekenen dat er een harde grens met het Verenigd Koninkrijk moet komen. Voor de Noord-Ierse pro-Britse Unionisten is elke barrière tussen Noord-Ierland en de rest van het Verenigd Koninkrijk echter een gruwel. En het zijn juist die Unionisten (van de DUP) die in het Britse parlement de regering van May met hun tien zetels aan een meerderheid hielpen.

Overgangsperiode

De vraag is hoe het nu verder moet. De overgangsperiode zou volgens de huidige afspraken eind december 2020 aflopen, als die niet wordt verlengd. De EU-leiders spreken ondanks de impasse nog steeds van optimisme. Ze hebben het ‘volste vertrouwen’ dat er een oplossing komt. Premier Rutte denkt dat een akkoord ‘binnen een paar weken mogelijk is’.

Het optimisme is echter nergens op gebaseerd. Sinds augustus wordt al doorlopend onderhandeld, zonder resultaat. Door eerst harde taal te uiten en nu een soepelere koers te varen, laat de EU zien geen vuist te kunnen maken.

De EU wil dat May water bij de wijn doet, zij verwacht dat op haar beurt van de EU. Bij verlenging van de overgangsperiode is eigenlijk niemand gebaat. Het voorkomt acute chaos, maar betekent ook dat ondernemers langer in onzekerheid blijven.

Lees ook: Welke impact heeft Brexit op de Vlaamse logistiek?