Wat de zaak nog het meest pijnlijk maakt, is dat er geen plan B bleek te zijn. En dat is vreemd, want de minister en haar ambtenaren hadden kunnen weten dat de truc om mogelijke toekomstige stikstofreductie bij de afgifte van een vergunning maar vast in te boeken, waarschijnlijk geen genade zou vinden in de ogen van Nederlands hoogste bestuursrechter. Eerder had het Europese Hof immers geoordeeld dat inzet van het Programma Aanpak Stikstof strijdig is met de Europese wetgeving ter bescherming van natuurgebieden.

Sindsdien wordt er door het departement koortsachtig gewerkt aan een manier om te voorkomen ‘dat Nederland op slot gaat’, zoals sommige belangenverenigingen dat graag uitdrukken. Ruim twee maanden geleden stelde minister Carola Schouten een adviescollege in, onder voorzitterschap van oud-commissaris der Koning in Noord-Holland Johan Remkes.

Die heeft een tweeledige opdracht. De eerste is: verzin een list om te voorkomen dat eerder afgegeven vrijstellingen alsnog geschrapt worden. En twee: bedenk een aanpak om vergunningen af te geven die wel de toets der kritiek kan doorstaan.

Voorschotje

De commissie kreeg twee maanden de tijd om te rapporteren en verwacht wordt dat het advies er volgende week komt. In de tussentijd heeft het ministerie zelf ook actie ondernomen om de vergunningverlening langzaam maar zeker weer op gang te krijgen. Schouten heeft de eerste contouren van haar nieuwe aanpak neergelegd in een ‘stikstofbrief’, die eind vorige week naar de Tweede Kamer is gegaan. Het slechte nieuws daarin is dat grote infraprojecten als wegverbredingen waarschijnlijk op zijn minst forse vertraging oplopen. Het goede nieuws: de bouw van windmolenparken, op zee of op land, zal waarschijnlijk niet al te veel averij oplopen.

De bouw van windmolens en het energieneutraal maken van woonwijken, zijn namelijk de enige twee activiteiten die Schouten met name noemt in haar Kamerbrief. Ze schrijft daarin dat ze wil inzetten op projecten die op de lange termijn een gunstig effect hebben op de stikstofdepositie, hoewel er op korte termijn sprake is van een kleine tijdelijke uitstoot.

Daarmee lijkt ze een voorschotje te nemen op het advies van de commissie-Remkes. Twee overzichten die Schouten ook naar de Kamer heeft gestuurd, laten zien dat vele duizenden bouwprojecten voorlopig nog stil liggen.

Wel zegt ze dat de vergunningverlening met ingang van 16 september is hervat voor projecten waarvoor kan worden aangetoond dat ze geen extra stikstofuitstoot veroorzaken. Een voorbeeld daarvan is een windmolenpark. De bouw daarvan veroorzaakt weliswaar stikstofuitstoot, maar die wordt later ruimschoots gecompenseerd door de productie van stroom op basis van wind in plaats van fossiele brandstoffen.

Bedrijven sluiten

Projectontwikkelaars kunnen dit zogenoemde ‘intern salderen’ sinds 16 september weer toepassen met de rekentool Aerius. Via de Aerius-site kunnen ze precies berekenen hoeveel stikstofuitstoot een project veroorzaakt en op welke natuurgebieden die stikstof neerslaat. Tot de RvS-uitspraak eind mei konden initiatiefnemers ook projecten aanmelden via Aerius, maar die mogelijkheid werd toen opgeschort. Die optie is ook verdwenen uit de versie die sinds 16 september weer online staat en waar alle PAS-functionaliteiten uit verwijderd zijn.

Schouten waarschuwt in haar brief dat het besluit hoe dan ook gevolgen krijgt voor projecten die wel extra stikstof uitstoten. Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat er geen vergunningen meer worden afgegeven voor de bouw van varkensstallen, tenzij de extra stikstof op een andere manier wordt gecompenseerd, bijvoorbeeld door oude bedrijven te sluiten. Een andere mogelijkheid om ‘gebruiksruimte’ te creëren, is het verlagen van de maximumsnelheid op snelwegen.

Tenslotte biedt de zogenoemde ADC-toets nog een ontsnappingsmogelijkheid. Die is toepasbaar op projecten van groot algemeen belang, waarvoor geen alternatief bestaat en waarbij de extra stikstofuitstoot wordt gecompenseerd. Bij de aanleg van de Blankenburgverbinding bij Rotterdam is van die ADC-toets gebruik gemaakt en om die reden ontspringt dit project de dans.

Die aanpak biedt echter maar in een beperkt aantal gevallen soelaas. Schouten: ‘Het kabinet is zich ervan bewust dat bronmaatregelen integraal onderdeel zijn van de oplossingen om stikstofemissies terug te dringen. Daarbij gaan we geen taboes uit de weg.’ Bestuurlijke taal voor: er gaan wel degelijk projecten sneuvelen.

Minder veeteelt

Als het aan de milieubeweging ligt, zal de oplossing vooral moeten komen van het aanpakken van de landbouw. Die is volgens hen door de uitstoot van ammoniak, een stikstofverbinding, verantwoordelijk voor het grootste deel van het probleem. ‘De woningbouw ligt nagenoeg stil, terwijl verkeer en veeteelt veel meer stikstof uitstoten’, aldus directeur Donald Pols van Milieudefensie. Hij vindt dat de overheid boeren moet uitkopen ‘voor een eerlijke prijs’. Ook Greenpeace vindt dat de veestapel kleiner moet. De organisatie beschouwt de stikstofproblemen een uiting van een wereldwijde ‘klimaat- en biodiversiteitscrisis’.

Van rijtjeshuis tot Afsluitdijk

Zeker 127 Rijksprojecten kunnen voorlopig niet doorgaan omdat ze mogelijk te veel stikstof(verbindingen) genereren. Dat varieert van spoorwegovergangen tot windmolenparken op zee.

Minister Schouten heeft de volledig inventarisatie naar het parlement gestuurd. Daaruit blijkt dat het departement van Infrastructuur en Waterstaat het zwaarst getroffen is, met in totaal 53 projecten. Defensie is met veertig stuks een goede tweede. Bij Economische Zaken en Klimaat (EZK) gaat het om vijftien plannen.

Tot de grootste IenW-projecten die geraakt worden, behoren verbredingen van rijkswegen, uitbreiding van stations, de versterking van de Afsluitdijk en de invoering van het Europese spoorbeveiligingssysteem ERTMS. Andere projecten die met name genoemd worden, zijn de Goederenroute Elst-Deventer-Twente, het spoorproject Maaslijn en, uiteraard, het Luchthavenbesluit Lelystad Airport. Ook de binnenvaart wordt geraakt, onder meer via het project Capaciteitsuitbreiding ligplaatsen IJssel.

Behalve de rijksprojecten worden naar schatting achttienduizend plannen van andere overheden en private partijen geraakt door de uitspraak van de Raad van State dat de uitstoot van stikstof(verbindingen) bij bouwprojecten aantoonbaar gecompenseerd moet worden. Daarvan heeft Schouten een overzicht per categorie openbaar gemaakt.

400 bedrijventerreinen

Met bijna 10.000 projecten is de woningbouw veruit de zwaarst getroffen sector. Bij het leeuwendeel daarvan (circa 7500 projecten) gaat het om minder dan tien woningen. Schouten heeft weliswaar aangekondigd dat duurzame woningbouw voorrang moet krijgen bij vergunningverlening, maar voor woningen in de buurt van Natura 2000-gebieden lijkt dat toch een lastige zaak te worden.

De andere ongeveer 8000 projecten bestaan onder meer uit plannen voor de aanleg van bedrijventerreinen (bijna 400), haven- en industrie-projecten (500), kantoren en winkels (450) en landbouw (2250). Daarnaast zijn er nog 3300 voor het merendeel agrarische projecten die eerder waren vrijgesteld van de vergunningplicht, maar nu alsnog door de molen moeten. Tenslotte lopen er nog zo’n 630 procedures tegen vergunningen bij de rechtbank, grotendeels voor landbouwactiviteiten.

Nieuwsblad Transport bericht uitgebreid over de gevolgen voor de logistieke sector van de stikstof-uitspraak van de Raad van State. Lees de eerder verschenen artikelen: