Er is geen ontkomen aan: 2009 gaat de boeken in als één van de zwartste jaren in de geschiedenis van de binnenvaart. Het meest opmerkelijke nieuws is daarom misschien wel dat bijna iedereen er nog is; de gevreesde faillissementsgolf is uitgebleven. De eind 2008 begonnen recessie mondde uit in ongekende vraaguitval en een overeenkomstige daling van de tarieven in de binnenvaart. Gemiddeld daalden ladingaanbod en tarieven met een kwart tot een derde maar er zijn ook voorbeelden bekend van vervoersstromen, met name in het ertsvervoer, waarbij slechts een kwart tot een derde van het oorspronkelijke volume overbleef.

Toen Nederland dit voorjaar uit de ontkenningsfase ontwaakte (Bos, eind 2008: ‘We staan er relatief goed voor, onze economie kan wel tegen een stootje’ en het CPB, zelfde periode: ‘De economie krimpt volgend jaar met 0,75 procent’) brak de paniek uit, ook, of misschien wel vooral, in de binnenvaart. Brancheorganisaties, waaronder Koninklijke Schuttevaer (KS) en Kantoor Binnenvaart (KB), schilderden inktzwarte scenario’s en voorzagen dat een apocalyptische faillissementsgolf de Nederlandse markt zou overspoelen.

Alleen als de bedrijfstak op de één of andere manier maatregelen zou kunnen nemen om de capaciteit te beperken, zou een dergelijke rampscenario af te wenden zijn, stelden ze. Daarop kwam, voor binnenvaartbegrippen opmerkelijk snel, een eendrachtige samenwerking tot stand. ‘Matcher’ Wim van Sluis (Deltalinqs, oud-havenwethouder) werd gecharterd als voorzitter van het door KS, KB en CBRB in het leven geroepen Crisisberaad Binnenvaart, dat een plan in elkaar moest timmeren om koude sanering te voorkomen. De gedachten gingen vooral uit naar een oplegregeling: een systeem dat scheepeigenaren in staat stelde om hun schepen tegen betaling aan de kant te houden.

Dat bleek gemakkelijker gezegd dan gedaan. De schippers, sinds de afschaffing van het toerbeurtsysteem ruim tien jaar geleden vertrouwd geraakt met de zegeningen van de vrije markt, bleken zeer verdeeld over de te volgen aanpak. Bovendien werd al snel duidelijk dat een oplegregeling juridisch eigenlijk onhaalbaar was, want in de ogen van de Nederlandse Mededingingsautoriteit NMa marktverstorend. Zo maakte verladersorganisatie EVO korte metten met een poging van een schipperscollectief (Samen Sterk) om een stelsel van minimumtarieven te introduceren door een klacht in te dienen bij de NMa. Direct na de zitting werd de lijst van Samen Sterk van internet gehaald (en vervangen door een bidprentje…). Niettemin presenteerde Van Sluis, na maandenlange gesprekken, op 14 oktober in het Haagse perscentrum Nieuwspoort een redelijk ver uitgewerkt plan om een deel van de grote schepen (meer dan 1.500 ton) tegen betaling stil te leggen. Geschatte kosten: zo’n 150 miljoen, door de branche zelf te financieren. Om aan de NMabezwaren tegemoet te komen, kwam het beraad met het idee van een tenderregeling. Schippers zouden zelf moeten aangeven tegen welke vergoeding per ton ze bereid waren hun schip stil te leggen; de laagste inschrijvingen zouden gehonoreerd worden. Niettemin reageerde de kartelwaakhond afwijzend, al gaf staatssecretaris Tineke Huizinga aan wel iets in de plannen te zien.

Maar de onvermoeibaar voor de belangen van verladers strijdende EVO liet er geen misverstand over bestaan zich met hand en tand te zullen blijven verzetten tegen in zijn ogen marktverstorende maatregelen. Binnenvaartspecialist Rink-Jan Slotenma wees er tijdens een hoorzitting van de Europese Commissie in Brussel op dat de schippers in de jaren van hoogconjunctuur stevig hadden verdiend en stelde dat alleen generieke regelingen zoals en tijdelijke WW-regelingen toelaatbaar zijn.

Sinds de presentatie in Den Haag is het behoorlijk stil geworden rond het dossier. De (hypotheek) banken lieten weten het plan grondig te zullen bestuderen en de NMa vond dat het beraad aan zet was om het plan aan te passen. Voorman Erik van Toor van Kantoor Binnenvaart, de belangrijkste pleitbezorger van een regeling, stelt echter dat achter de schermen nog volop aan het plan wordt gewerkt. ‘De twee belangrijkste hobbels, de NMa en de financiering, waren hoger dan verwacht, maar die zijn we nu aan het nemen.’ In opdracht van het beraad heeft de Rotterdamse Erasmus-universiteit een onderzoek gedaan naar het effect van een oplegregeling op de prijsvorming, waarvan de conclusie zou zijn dat die beperkt is. De NMa buigt zich daar nu over. Verder probeert de organisatie meer draagvlak te organiseren onder de schippers. ‘Velen willen meedoen, maar weinigen willen meebetalen’, aldus Van Toor. Komend voorjaar zal moeten blijken of dat gaat lukken.

Maar er was ook goed nieuws. Staatssecretaris Tineke Huizinga profileerde zich als de beste vriendin van de binnenvaart. Zo kwam ze met een ruimhartige regeling voor de aanschaf van AIS-transponders, die handige kastjes die continu identiteit, positie, koers en snelheid van een schip doorgeven. Vaarwegbeheerders willen ze graag verplicht stellen, maar de binnenvaart stond er huiverig tegenover, enerzijds vanwege de kosten, anderzijds vanwege de angst dat Big Brother continu aan boord gaat meeloeren.

Maar toen Huizinga bijna 900 kastjes gratis (winkelwaarde zo’n 3.000 euro) beschikbaar stelde, bleek het privacybezwaar overkomelijk: ze waren binnen twee dagen op. Maar geen nood, wie achter het net viste, kan gebruikmaken van een subsidieregeling waarbij maximaal 2.100 euro per schip wordt vergoed. Een schipper die voor het instapmodelletje kiest, hoeft zelf nog zo’n 500 euro op tafel te leggen. Huizinga verwacht dat zo’n 8.000, opmerkelijk genoeg ook buitenlandse, schepen van de regeling gebruik zullen maken.

Nog meer leuk nieuws voor de sector had de staatsecretaris in Hengelo waar ze tijdens een werkbezoek aan de Combi Terminal Twente, en daar en passent de 200.000ste container loste, de details van de nieuwe Quick Wins-regeling wereldkundig maakte. Het doel van die regeling is om met relatief bescheiden investeringen in binnenhavens en -kades lading van de weg naar het water te dirigeren.

Het Rijk steekt 64 miljoen in 36 projecten, verspreid over het hele land. Opgeteld bij het bedrag van vorig jaar komt de totale Rijksbijdrage zelfs op 91 miljoen. De sector reageerde bij monde van Schuttevaer-voorman Kees de Vries zeer tevreden: ‘Een mooie, evenwichtige projectenlijst. De staatsecretaris verdient een pluim.’ Maar zoals een rechtgeaard lobbyist betaamt, legde hij onmiddellijk een volgend verzoek op tafel: ‘Volgend jaar willen we graag een nieuwe regeling, waar dan ook verladers gebruik van mogen maken.’ We zullen zien.