Moeiteloos is Boris Johnson, de nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk, erin geslaagd zijn land in de zwakst denkbare positie te manoeuvreren. Zijn regering houdt koste wat het kost vast aan een Brexit per eind oktober. De Europese Unie heeft hem indringend laten weten dat over het eerdere scheidingsakkoord niet opnieuw wordt onderhandeld.

Veel tijd om bilaterale handelsakkoorden met derde landen, de Verenigde Staten bijvoorbeeld, uit het vuur te slepen is er niet meer. Zijn conservatieve meerderheid in het Lagerhuis brokkelt steeds verder af, terwijl de weerstand in deze ‘Tweede Kamer’ tegen een ongeregelde Brexit almaar toeneemt.

Maar weer eens een rondje langs de velden waarop Johnson, in een totaal planloze en onoverzichtelijke partij, een potje schaak met goede afloop denkt te spelen. Feitelijk staat hij al schaakmat, maar hij weigert de koning om te leggen.

Heronderhandelen met de EU?

No way, heeft Brussel laten weten. Het met voorganger Theresa May gesloten akkoord is het en blijft het. Neemt de huidige Britse regering dit niet alsnog over dan is het: naar de uitgang. Johnson speculeert nog op wat concessies van de Europese Commissie, maar die zitten er niet in. De resterende EU-lidstaten zijn het gedrag van Londen, na enkele keren uitstel van de Brexit, zat.

Dan maar vrijhandelsakkoorden met derde landen?

Die zijn wel denkbaar met landen als Tongo, de Bermuda’s, misschien zelfs met Angola, maar kunnen met de belangrijkste handelspartners in de wereld voor de uittredingsdatum met geen mogelijkheid worden beklonken. Interessant is bijvoorbeeld wat Larry Summers, die diende in de regeringen van de voormalige Amerikaanse presidenten Bill Clinton en Barack Obama, onlangs bij de BBC kwam melden. Hij wees erop dat de huidige president, Donald Trump, de nieuwe regering-Johnson weliswaar hartelijk verwelkomde, maar feitelijk weinig belangstelling toonde voor een apart handelsakkoord met het VK. Het VK, aldus Summers, is ‘desperaat’. Dan verkeer je in de zwakste positie om een akkoord te sluiten. Zijn analyse is dat Trump de Britten rustig laat zwemmen en, als er al een akkoord mocht komen, veruit de meeste voordelen er eenzijdig voor de VS zal uitslepen.

Daar komt het handelsconflict VS-China nog bij…

Ja, daar wijst Summers ook op. Washington heeft momenteel wel iets anders aan zijn hoofd dan de Britse uittreding. Van een afzonderlijk akkoord met de Britten hebben de States weinig te verwachten, zeker nu ze volledige akkoorden met de gehele huidige EU hebben. Overigens relativeert Iain Duncan Smith, een vroeger kopstuk van de Tories, deze bewering enigszins. Hij schermt ermee dat meer dan veertig Amerikaanse senaatsleden Johnson hebben beloofd dat er een bilateraal akkoord tussen de VS en het VK zal komen zodra laatstgenoemde de Unie heeft verlaten.

Waarop valt het VK terug bij een harde Brexit?

Op de elementaire handelsbepalingen van de Wereldhandelsorganisatie, de WTO. Die gelden alleen voor het goederenverkeer en bijvoorbeeld niet voor het financiële dienstverkeer, een voor het VK belangrijke sector. De WTO-directeur-generaal, Roberto Azevêdo, voorziet dat bij een Brexit voor de handel van het VK met de EU gewoon de in WTO-verband overeengekomen tarieven gaan gelden, terwijl van zulke tarieven in deze handel nu geen sprake is. Afgezien kent de WTO ook tarieven voor bijvoorbeeld agrarische producten. Het VK zal die in acht moeten nemen bij de handel met derde landen. Dat zal de agrarische sector in dit land op zware achterstand zetten.

Is hier voor Johnson nog een uitweg?

Niet echt. Hij zou met de EU kunnen overeenkomen op de onderlinge handel het artikel 24 van de Algemene Overeenkomst voor Tarieven en Handel, beter bekend als de GATT, van toepassing te verklaren. Dat zou voorzien in een periode van maximaal tien jaar waarin de bestaande toestand in de handel met het vasteland wordt gecontinueerd, totdat het VK met de EU een vrijhandelsovereenkomst zal hebben gesloten. Een probleem is echter dat alle EU-lidstaten met een beroep op dit artikel moeten instemmen. De kans daarop is vrij klein, maar de regering-Johnson lijkt erop te gokken.

Hoe is de politieke situatie in Londen?

Hopeloos. Zowel de Conservatieven als de Labour Party zijn verdeeld over de Brexit zonder ‘deal’. Het hele Lagerhuis heeft een wanordelijke scheiding enige malen in meerderheid van tafel geveegd, maar dat heeft niet verhinderd dat het VK er nu toch keihard op afkoerst. Dit komt doordat beide partijen niet tot een zinvol compromis weten te komen. Een coalitie met de Liberal Democrats, de in grootte derde fractie, die tegen de Brexit is, zit er al helemaal niet in.

De traditionele grote partijen, die al meer dan een eeuw de dienst uitmaken in Westminster, zijn er nog nooit in geslaagd één regering te vormen. Dit heeft ook te maken met het Britse kiesstelsel, dat, anders dan bijvoorbeeld het Nederlandse, Belgische en Duitse afspiegelingsstelsel, is gebaseerd op districten. ‘The winner takes it all’.

Beide partijen hebben de laatste tijd parlementsleden verloren wegens onvrede over de Brexit. De Tories hebben nu zelfs nog een meerderheid van slechts één zetel, en dat alleen doordat de Noord-Ierse partij DUP de conservatieve regering vooralsnog steunt. In Schotland lijkt zich een meerderheid te vormen die een afscheiding van de rest van het VK nastreeft.

Nieuwe verkiezingen dan maar?

Daar dringt Labour wel op aan, net als natuurlijk de ‘Lib Dems’ en de Brexit-partij van Nigel Farage. Johnson zegt er ook toe bereid te zijn, maar niet voordat de Brexit-klus eind oktober is afgerond. Hij overweegt wel het parlement bij terugkeer van het reces in september te ontbinden om een zoveelste stemming over de Brexit te voorkomen, voordat de uittreding heeft plaatsgevonden.

Hoe staat het VK er inmiddels voor?

Niet best. Het pond sterling verliest aanhoudend aan waarde, wat invoer duurder maakt, terwijl de meeste uitvoer er niet door wordt gestimuleerd. Bij de Britse industrie verdwijnen in de aanloop naar 31 oktober banen, omdat bijvoorbeeld de autoindustrie een deel van hun productie naar het continent terughaalt. De Britten zijn op flinke schaal gaan hamsteren, wat de te verwachten gevolgen voor de handel met EU-landen nog ietwat maskeert. Feitelijk komt het neer op uitgestelde consumptie, waarvan, ‘after Brexit’, de gevolgen voor de hele communautaire handel duidelijk zullen worden.