Als havenbeheerder moet je je tegenwoordig in nogal wat bochten wringen. Zo praat directeur Environmental Management Eric van der Schans van Havenbedrijf Rotterdam tegenwoordig met vertegenwoordigers van Nieuwkoopse boeren om stikstofruimte te leasen. Zelf omschrijft hij dat droogjes als ‘een interessante verbreding van het werkterrein’. Het is een van de opties die worden onderzocht om de uitvoering van nieuwe projecten mogelijk te maken.

Naar aanleiding van de ‘Nieuwkoop-route’ brengt Nieuwsblad Transport met Van der Schans de status van de ‘grootste crisis tot corona’ (aldus Rutte) in beeld. De reputatie van de Rotterdamse haven als eersteklas investeringslocatie staat op het spel, zoveel is duidelijk. De haven moet op de hoofdkantoren van grote internationale investeerders opboksen tegen het beeld ‘dat er door stikstof niks meer kan’.

Wat dacht u toen de RvS mei vorig jaar het Programma Aanpak Stikstof verbood als instrument voor vergunningverlening?

Dat was het slechtste verjaardagscadeau dat ik in jaren heb gehad, want ik was die dag, 29 mei 2019, jarig. Tegelijkertijd waren wij er al van overtuigd dat het PAS zou sneuvelen, maar we dachten dat het nog een paar jaar zou duren en in stapjes zou gaan. Dat het geen stabiel bouwwerk was, wisten we ook wel. Want wat in de kern een heel goed idee was, was in het politieke proces een onstabiele kerstboom geworden, vooral om landbouwbelangen te beschermen.

Waarom was het PAS instabiel?

Europese natuur- en milieuwetgeving, waar we ons aan moeten houden, zit scherp en dwingend in elkaar. Als je dan te veel als het ware op de pof gaat leven, zoals we met het PAS gedaan hebben, dan weet je dat het ergens gaat wankelen. En we hebben het in de modellen zo ingewikkeld en gedetailleerd gemaakt dat je jezelf altijd wel ergens pijn doet.

Wordt de natuur niet te veel beschermd?

Wij zijn er als Havenbedrijf echt wel van overtuigd dat er een biodiversiteitscrisis aan de gang is. Europese regelgeving is er niet voor niets, er is iets aan de hand met teveel stikstof in de natuur. We zeggen dan ook niet dat die Europese regels weg moeten of zo. We hebben gewoon waardevolle natuur in Nederland en die moet beschermd worden.

Hoe is de situatie op dit moment voor de Rotterdamse haven?

De situatie is, eh, ingewikkeld. Enerzijds willen we heel graag dat bedrijven zich in Rotterdam vestigen en hier ook uitbreiden. En ook na de uitspraak van de Raad van State zijn er best nog wat mogelijkheden. Maar het vergt wel heel veel extra werk en onderzoek om een vergunning te krijgen. Het is duwen, trekken en worstelen.

Aan de andere kant is de situatie echt heel slecht, want het beeld op buitenlandse hoofdkantoren is ‘dat in Nederland niks kan door stikstof’. We hoorden van de hoofdkantoren van een paar potentiële investeerders, waar we als een idioot aan boord hebben weten te klauteren, dat ze het veel te ingewikkeld vonden en dachten dat het toch nooit zou gaan lukken. Terwijl dat echt niet zo is. Er kan gelukkig wel wat, niet alles zit op slot.

Hoeveel van zulke projecten in de Rotterdamse haven zijn er geraakt?

We hebben dertig serieuze projecten in het vizier die vertraging oplopen of misschien niet in Rotterdam landen. Dat gaat bij elkaar over miljarden. Volgens mij is het ons tot nu toe gelukt om nog niks te laten cancelen vanwege stikstof, maar de zorg is wel dat hoofdkantoren Rotterdam al links hebben laten liggen voordat wij hun nieuwe projecten hebben gezien. Vandaar dat ik het beeld stevig overeind wil houden dat er nog altijd wat mogelijk is. Zo is het gelukt om Innocent (onderdeel van Coca-Cola, red.) in de Europoort te vestigen. En voor Porthos (het vehikel voor CO2-afvang en -opslag in Rotterdam, red.) verwachten we dat de vergunning over niet al te lange tijd gepubliceerd wordt.

Het zou wel heel triest zijn als er helemaal niets meer zou kunnen.

Ja, maar dat is wel het beeld dat op sommige hoofdkantoren leeft. We hebben als land dus niet alleen een vergunningencrisis, maar ook een reputatiecrisis. En het is pijnlijk om te zien dat die al zestien maanden duurt.

Wat doet het Havenbedrijf om het tij te keren?

We werken nu onder andere met de provincie aan een koepelconcept om in het verleden ongebruikte stikstofruimte van de Maasvlakte 2 deels alsnog te gebruiken. Dat zou het probleem daar een stukje kleiner maken. We willen goede afspraken maken met de omgeving over de invloed van de haven en wat de omgeving van ons mag verwachten. Zo willen we grenzen afspreken waarbinnen we de vrijheid en de flexibiliteit hebben om de stikstofruimte goed in te zetten. Dan kunnen we internationale investeerders de zekerheid geven dat ze zich hier kunnen vestigen. Als dat technisch helemaal lukt, willen we de koepelaanpak uitrollen naar de rest van de haven. We denken dat het met het Rijk, de provincie en de gemeente Rotterdam in twee jaar moet kunnen lukken voor Maasvlakte 2 en dat er daarna nog twee jaar nodig is om het ook voor de rest van de haven te doen. Daarmee zouden we een robuuste oplossing hebben.

Zit u daarover aan tafel met de milieubeweging?

Ja, daar voeren we constructieve gesprekken mee. Die wil ook niet per se dat de hele economie van Nederland op slot zit, ook omdat ze graag willen dat ingezette transities doorgaan. Draai de film van de containersector nu eens tien jaar terug: dan zouden we nu nog steeds op de Home Terminal van ECT met diesel-aangedreven kranen containers overslaan in plaats van op volledig geëlektrificeerde terminals op de Maasvlakte, die geen stikstof uitstoten.

U bent in gesprek met Nieuwkoopse buren om stikstofruimte te leasen.

Ja, dat kan voor sommige situaties interessant zijn, bijvoorbeeld als je in de komende drie jaar een weg wilt aanleggen. Het probleem met havenactiviteiten is alleen dat die meestal scheepvaart aantrekken. Die verbruikt nu eenmaal veel energie en stoot daardoor ook stikstof uit, vaak over een lange periode. Maar misschien valt er ook over langdurig pachten van stikstofrechten te praten, dat kan interessant zijn.

Waar ik echt heel blij mee ben, is dat de boeren nu zeggen te willen praten. Tot nu toe zeiden ze steeds ‘het kan niet’ en nu zeggen ze ‘het kan wel’.

Moet u dan hordes boeren uitkopen om genoeg stikstofruimte bij elkaar te sprokkelen?

Een boer uitkopen is niet genoeg. Dat zie je bijvoorbeeld bij Logistiek Park Moerdijk, waar vijf kippenboeren worden uitgekocht. Dat geeft de schaal aardig aan. Het gaat niet om honderden boeren, maar je moet wel op een aantal plekken in Nederland boeren of collectieven vinden die mee willen doen.

Wie moet daar goedkeuring aan geven?

De vergunningverlener, dat is de omgevingsdienst Haaglanden namens de provincie. En hier wordt het een beetje chagrijnig, want tot nu toe blokkeert de provincie het maken van zulke afspraken met boeren die dieren hebben. En die zijn samen wel goed voor 40% van de stikstofuitstoot in Nederland terwijl wij als haven, industrie en transport samen minder dan 5% doen. Vandaar dat ik enthousiast werd toen de Nieuwkoopse boeren zeiden 40 to 60% te kunnen reduceren. Dat is meer dan genoeg voor de haven om nog een beetje te kunnen groeien.

Wat verwacht u van Den Haag?

Ik denk dat deze coalitie echt is overvallen door de stikstofproblematiek. Voor corona noemde premier Rutte het nog de grootste crisis uit zijn regeringscarrière. Ik denk dat ze met heel veel ingewikkeldheden en heel veel maatschappelijke weerstand een paar dingetjes hebben weten te regelen: een beetje woningbouw, een beetje infrastructuur. Maar de weerstand tegen echte keuzes is groot, en ik verwacht niet dat ze voor de verkiezingen nog veel zullen doen.

Dat betekent dat we met een gemiddelde formatieperiode, als ze al goede afspraken weten te maken, zo twee of drie jaar verder zijn voor we een nieuw stikstofbeleid hebben. Dat is ook de reden dat we zelf zijn gaan kijken wat we rond Maasvlakte 2 kunnen doen met die koepelbenadering. Dan zijn we misschien uiteindelijk sneller dan wanneer we onze kaarten op nationale oplossingen zetten.

Wat zou de havensector nog zelf kunnen doen?

Je kunt het collectief als ondernemers met elkaar organiseren. Je kunt kijken of je niet zelf af en toe een grote stikstofbron kan helpen wegnemen. Dat kan in de landbouw zijn, maar soms kan het misschien ook wel in de haven zelf. Maar dan wel met elkaar. Als je het steeds aan de nieuwkomers vraagt, wordt het wel heel ingewikkeld en duur.

En we kunnen nog naar walstroom kijken. Op het moment dat de generator aan boord uitgaat, is de stikstofuitstoot weg, maar je moet nog wel de vaartocht van en naar de terminals meerekenen. Wat het ingewikkeld maakt, is dat het veel geld kost. Zo hebben we aan de wal wisselstroom van zestig Hertz, terwijl de schepen vijftig Hertz hebben. Het apparaatje om dat om te zetten, kost vaak een paar miljoen. Bovendien willen de meeste bedrijven duurzame stroom, dus er zullen eerst nog wat turbines op de Noordzee bij moeten komen.

Ronald Paul, net teruggetreden als coo, pleit ervoor om de modellen, waarmee Nederland zijn stikstofneerslag berekent, los te laten. Hoe zit dat?

We hebben in Nederland alles per hexagoon (een zeskant met een oppervlakte van een hectare, red.) uitgerekend en dan ook nog eens per plantensoort. Een beetje industrieel bedrijf dat scheepvaart aantrekt, heeft invloed op 200.000 van die hexagonen in Nederland. Dus het model rekent precies uit wat de invloed op die 200.000 plekken is. Maar dat vraagt Europa niet van ons. Die vraagt per natuurgebied om een beoordeling of de situatie niet verslechtert. Wij hebben dit vertaald in dat er in geen enkele van die hexagoontjes verslechtering mag zijn. Daar zit natuurlijk nog ruimte in.

Meer smaken zijn er niet?

Er is nog een andere mogelijkheid. Je mag door experts laten beoordelen of een project geen ecologische verslechtering oplevert. Maar de vergunningverleners in Nederland vinden dat ongelofelijk spannend en ingewikkeld. Ze moeten dan eigenlijk het oordeel van de experts nog eens dunnetjes overdoen en daar schrikken ze voor terug. Dus op die grond worden nauwelijks vergunningen afgegeven. Helaas hebben we in Nederland te lang gedacht dat we alles in een rekenkundig model konden stoppen.