Ik heb deze opvolger van ‘In Europa’ nog niet uit, maar de thema’s die Mak aan de orde stelt, zijn voor elke bewoner van ons werelddeel denk ik van groot belang. De schrijver behandelt ze met vaardigheid, grote encyclopedische kennis en op grond van een enorm eigen archief en gesprekken met mensen uit ongeveer alle delen van Europa.

Wat is er geworden van de dromen die we bij de Val van de Berlijnse Muur koesterden? We dachten toen, in 1989, dat aan het IJzeren Gordijn een einde was gekomen. Dat landen in Midden- en Oost-Europa veilig aan boord van het West-Europese schip konden klimmen en hun welvaart samen konden verhogen met dank aan dat magische ‘Brussel’. Ik heb er zelf bijgestaan, toen het ene land na het andere het Sovjet-juk van zich wierp en zich ijverig verdiepte in het ‘acquis communautaire’, de randvoorwaarden dus die voor een vrij verkeer van mensen en goederen in acht moesten worden genomen.

Het vervelende is dat een glanzende gezamenlijke toekomst zich niet laat realiseren als invloeden van buitenaf worden veronachtzaamd. Die vreemde invloeden zijn er legio: het vluchtelingenprobleem, de globalisering, ontwikkelingen in Rusland, toenemende bureaucratie in Europa zelf, die zich vertaalt in verstarring en de neiging tot een vlucht naar voren: nog maar weer meer landen als lidstaten naar zich toetrekken. Het populisme, de neiging in een aantal lidstaten (oud of nieuw, dat maakt niet uit) om zich grotere eigen vrijheden te verschaffen.

Is dit de schuld van het Europa dat zich in de aanloop naar de Wiedervereinigung beijverde om – enigszins kinderlijk gesteld – van ‘alle Menschen Brüder’ te maken? De latere historie zal hierover oordelen. Goede bedoelingen zijn in de kern altijd goed, maar kunnen onder omstandigheden slecht uitvallen in hun uitwerking. Leuk geprobeerd, de facto mislukt.

Europa heeft nog wel de tijd – enkele vervolgboeken van Mak bijvoorbeeld – om wat nu historische vergissingen lijken te zijn te herstellen. De vraag zal intussen zijn of de rest van de wereld, met heel andere problemen bezig, ons continent daartoe de gelegenheid zal geven. Wie grote verwachtingen koestert, moet grote mislukking vrezen.