Het scheepvaartverkeer over het Servische gedeelte van de Donau, als onderdeel van de Europese corridor VII van Duitsland naar de Zwarte Zee, zit flink in de lift: in totaal werd er in 2015 voor 5 miljoen ton aan goederen over de Donau in Servië gevaren. Vorig jaar was dit aantal meer dan verdubbeld tot 11,68 miljoen ton. Ook het aantal passagiers per boot is flink gestegen: van 115.000 in 2015 naar 158.000 passagiers in 2018. Dit zijn voornamelijk cruisepassagiers, want de vaartocht door de IJzeren Poort is prachtig.

Obstakel

De IJzeren Poort is de naam van het punt waar het bevaarbare deel van de rivier de Donau op haar smalst is en ligt op de grens tussen Servië en Roemenië. Dit 134 kilometer lange gedeelte, ingeklemd tussen de Karpaten ten noorden van de Donau en het Balkan-gebergte ten zuiden, vormt al eeuwenlang een obstakel voor de scheepvaart. In één van de drie kloven, de ‘Grote Kazan-kloof’ genaamd, is de Donau met 150 meter op haar smalst.

Zelfs voor de meest ervaren schippers was deze vaarroute berucht en eeuwenlang vergingen hier vele schepen: de doorvaart werd dan ook begeleid door lokale loodsen. Eind 19e eeuw werd er door Oostenrijk-Hongarije, Roemenië en Servië (de drie landen die toen grenzen hadden aan dit deel van de Donau) besloten om de doorvaart te verbeteren. Het totale bouwproject was na elf jaar bouwen klaar en in 1896 werd, als onderdeel van dit project, het 15,5 kilometer lange Sip-kanaal geopend.

Helaas brachten dit kanaal en de andere aanpassingen aan de vaarroute niet het gewenste effect, want de stroming was met vijftien knopen (acht meter per seconde) nog steeds te sterk voor de reguliere scheepvaart. Er waren stoomlocomotieven nodig om de schepen stroomopwaarts te trekken. Deze locomotieven reden over een (normaalspoor) spoorlijn, die speciaal werd aangelegd voor dit doel.

De echte verbetering voor de scheepvaart kwam pas met de opening van de Djerdap I-dam in 1972. Dit gezamenlijke bouwproject van Roemenië en het toenmalige Joegoslavië had als doel om waterkracht te gebruiken voor energieopwekking, maar ook om de doorvaart te verbeteren. Toen deze zestig meter hoge dam werd geopend was het één van de grootste waterkrachtcentrales in Europa.

De Djerdap-dam. Tekst loopt door onder foto.

Aan de Roemeense en Servische kant kwamen uiteraard sluizen voor de scheepvaart. De dam ligt aan het einde (vanuit Nederland gezien) van de IJzeren Poort en reguleert sindsdien de waterstand van de Donau. Een groot gebied kwam onder water te staan en de waterregulering kan door de dam worden geregeld tot ver voorbij Belgrado, de hoofdstad van Servië.

Waterstand

De vele eilanden en zandbanken verdwenen door de nieuwe dam onder water, omdat de waterstand natuurlijk flink hoger werd: in de Grote Kazan-kloof is de Donau nu tot 35 meter diep, maar op sommige plekken zoals bij ‘Gospodin vir’ is de diepte wel tot 80 meter. Het Sip-kanaal kwam ook onder water te staan en de stoomlocomotieven om de schepen stroomopwaarts te trekken werden dus overbodig.

Dit betekende uiteraard een grote verbetering voor de scheepvaart, want de schepen konden sindsdien onafhankelijk stroomopwaarts varen. Zo’n tachtig kilometer stroomafwaarts werd later overigens nog een tweede dam gebouwd, Djerdap II genaamd, welke in 1984 klaar was.

Helaas losten de twee dammen niet alle problemen op om voor een goede en veilige doorvaart over dit gedeelte van de Donau te zorgen. Er schuilt namelijk nog steeds gevaar voor de scheepvaart tussen kilometer 862 en 867, bij Prahovo (Servië), wat na de Djerdap II dam ligt. Er ligt daar namelijk nog een onbekend aantal Duitse oorlogsschepen, welke aan het einde van de Tweede Wereldoorlog (in 1944) tot zinken werden gebracht door de Duitsers zelf. Bij laag water zijn de restanten van deze schepen nog steeds te zien.

Sommige bronnen hebben het over wel tweehonderd schepen. Het is echter nog steeds onbekend hoeveel het er exact zijn, mede doordat het te gevaarlijk is om dichterbij te komen. Er zijn wel plannen, onder andere van de internationale Donaucommissie, om deze schepen te bergen, maar door de hoge kosten in verband met de nog aanwezige explosieven, is het bij deze plannen gebleven. Het is tot nu toe onbekend wanneer er daadwerkelijk zal worden overgegaan tot berging van deze schepen.

Groot obstakel

Een ander groot obstakel is op dit moment de sluis bij de Djerdap I-dam welke sinds 1972 constant in gebruik is. Deze sluis is, sinds ingebruikname 47 jaar geleden, namelijk nog nooit gerenoveerd. Door beide sluizen (de Servische en de Roemeense) varen gemiddeld vijftienduizend schepen per jaar. De Servische sluis was gemiddeld 87 dagen buiten gebruik (cijfers voor de jaren 2012-2016), wat niet alleen voor veel economische schade zorgde voor de scheepvaart, maar ook voor de economie in de gehele regio.

In 2017 schreef Servië dan ook een aanbesteding uit om de sluis (op 943 kilometer van de Donau) op Servisch grondgebied van de Djerdap I-dam te renoveren (de sluis aan Roemeense zijde was al gerenoveerd). Het project heeft een waarde van 28,5 miljoen euro, waarvan de EU 40% zal bekostigen. De Servische staat heeft budget vrijgemaakt voor de overige 60% (17 miljoen euro).

De elektrohydraulische installatie van de sluisdeuren zal een upgrade krijgen, evenals het bedieningssysteem van de sluisdeuren. Daarbij wordt de controletoren ook vernieuwd, de verlichting aangepakt, de signalisatie verbeterd, de leidingen en kabels vernieuwd en krijgt de elektrohydraulische aandrijf-apparatuur van de kraanrails ook een upgrade. Zo kan de sluis de komende 25 jaar weer mee en zal de dam niet langer een obstakel vormen voor de scheepvaart.

Volgens de huidige planning zijn de werkzaamheden begin 2021 afgerond. Gedurende de renovatie wordt de sluis volgens een bepaald tijdsschema gesloten. Bij sluiting neemt de Roemeense sluis aan de andere kant de taak over voor schepen die zowel stroomopwaarts als stroomafwaarts varen. Dit gebeurde ook toen de Roemeense sluis werd gerenoveerd. Volgens het verantwoordelijke Servische ministerie worden de sluitingstijden tijdig gepubliceerd en worden alle gebruikers van de waterweg geïnformeerd.